WYSTAWY
GLIWICE - MUZEUM
Żeliwo europejskie. Gliwice-Berlin-Sayn
09.03.2007 - 16.09.2007

09.03.2007 - 16.09.2007
Po raz pierwszy w Polsce pokazane zostaną zbiory dziewiętnatowiecznych odlewów żeliwnych z nieistniejących już dzisiaj Pruskich Królewskich Odlewni Żeliwa w Gliwicach, Berlinie i Sayn. Jednym z ważnych wątków ekspozycji będzie historia odlewni, działających na przełomie XVIII i XIX wieku, znanych z produkcji przemysłowej i artystycznej, która zostanie przedstawiona przy pomocy: wzorników i cenników handlowych, starych zdjęć i grafik. Na szczególną uwagę zasługuje fakt ścisłej współpracy giserni, w ramach której nie tylko wymieniano się projektami i wzorami odlewów, a także kadrą pracowników - modelarzy, projektantów, inżynierów. Projekty odlewów tworzyli też m.in.: rzeźbiarze Teodor Kalide i August Kiss, czy wybitny architekt Karol Schinkel.

Ścisła, współpraca siostrzanych odlewni zaowocowała wysoką jakością i artyzmem odlewów, które były cenione w całej dziewiętnastowiecznej Europie. Niezbyt wygórowana cena wyrobów sprawiała, iż wychodząc naprzeciw popytowi w wielu metropoliach europejskich powstały specjalne sklepy, w których można było nabyć tylko odlewy żeliwne.

Wśród prezentowanych na wystawie obiektów znajdą się gemmy, plakiety, popiersia, miniatury pomników, galanteria użytkowa (poduszeczki na igły, stojaki na zegary, przyciski do papieru, kałamarze, świeczniki, ekrany przed świece, itp.), a także biżuteria żeliwna o drobnych filigranowych motywach i grubości mierzonej w milimetrach. Wiele z niezwykłych, unikatowych odlewów, rzadko lub nigdy wcześniej nie były prezentowane w Polsce. Jednym z nich będzie pozłacana chrzcielnica, a także diadem pochodzący ze zbiorów Stiftung Stadtmuseum Berlin. Kolekcja cienkich i misternych plakiet noworocznych oraz oryginalne etui, a także odlew będący odwzorowaniem starożytnego grobowca rodziny Secundinusów zwanym Kolumną z Igeln przyjadą wprost z Rheinisches Eisenkunstguss-Museum Schloss Sayn. Prawdziwym rarytasem będzie też kolekcja gemm wraz z unikalnymi obecnie gipsowymi modelami ze zbiorów Muzeum w Gliwicach.

Tajniki dziewiętnastowiecznej techniki odlewniczej w atrakcyjny i przystępny sposób przedstawione zostaną w filmie "Jak odlewano żeliwo" pochodzącym z Kunstguss-Museum Lauchhammer.

Wystawie towarzyszy dwujęzyczna polsko-niemiecka publikacja, prezentująca powstanie, rozwój oraz wyroby giserni. Wystawa Żeliwo europejskie. Gliwice-Berlin-Sayn jest elementem międzynarodowego projektu realizowanego przez Muzeum w Gliwicach wspólnie z Stiftung Stadtmuseum Berlin i Rheinisches Eisenkunstguss-Museum Schloss Sayn. Muzea te znajdują się w miastach, w których na przełomie XVIII i XIX wieku znajdowały się Królewskie Pruskie Odlewnie Żeliwa i posiadają jedne z największych kolekcji odlewów artystycznych.

* * *

Biżuteria żeliwna
Wśród wielu odlewów artystycznych warto zwrócić uwagę na misterną i precyzyjnie wykonaną żeliwną biżuterię, która była produkowana zarówno w gliwickiej jak i berlińskiej odlewni żeliwa. Do popularyzacji mody na żeliwną biżuterię przyczyniły się dwa wydarzenia. W 1810 roku zmarła pruska królowa Luiza, żona Fryderyka Wilhelma III, ciesząca się wielką sympatią poddanych. W Prusach zapanowała żałoba, kobiety do czarnych sukien zaczęły nosić odlane z żeliwa krzyże z wprawioną podobizną królowej Luizy. Rok później rozpoczęła się akcja propagująca oddawanie klejnotów na poczet funduszy wojennych. Pod hasłem "Gold gab Ich für Eisen" ("Złoto dałem/-am za żelazo") obywatele pruskiego państwa w patriotycznym geście oddawali złotą biżuterię, otrzymując w zamian żeliwne płytki lub sygnety, opatrzone wspomnianą inskrypcją. Wkrótce popyt na żeliwną biżuterię był tak wielki, iż zdarzało się, że złotnicy całkowicie rezygnowali ze sprzedaży biżuterii ze szlachetnych kruszców na rzecz żeliwnych bransolet, brosz, kolczyków, pierścionków, grzebieni, diademów, sygnetów, czy klamer do pasków.

Gliwicka kolekcja odlewów artystycznych
Gliwicka kolekcja odlewów artystycznych liczy około trzy tysiące zabytków. Tworzą ją odlewy artystyczne z żeliwa i brązu powstałe w starej Hucie Gliwickiej w XIX i XX wieku, odlewy huty berlińskiej oraz mniej liczne odlewy innych wytwórni europejskich oraz niewielkich wytwórni śląskich. W zbiorach znajdują się również powstałe po 1945 r. wyroby Gliwickich Zakładów Urządzeń Technicznych - głównie miniatury pomników i rzeźb, medale oraz plakiety, projektu czołowych artystów polskich. Osobną grupę stanowi niewielki, lecz ciekawy zbiór odlewów z krajów Dalekiego Wschodu, są to wazy, kadzielnice i grzałki. Żeliwne wyroby starej Huty Gliwickiej pochodzą z lat ok.1800-1940. Odlewy o najwyższej jakości i najbogatszym asortymencie powstawały w latach 1807-1830. W latach 20. XX wieku nastąpił powrót do dawnych wzorów, odlewano w żeliwie i brązie według starych modeli, w wytwórczości huty gliwickiej znalazły również odzwierciedlenie tendencje ekspresjonistyczne (twórczość F.Reissnera, P.Lippa, K.Bimlera). Od lat 30.XX w. odlewy artystyczne tak jak i wytwory innych dziedzin sztuki silnie służyły propagandzie. Z Hutą Gliwicką związani byli dwaj znakomici rzeźbiarze urodzeni na Górnym Śląsku: Teodor Erdmann Kalide (1801-1863) oraz August Kiss (1802-1865). Dzięki artystom rzeźbiarzom, autorom modeli i projektów takim jak: K.F. Schinkel, Ch.D. Rauch, J.G. Schadow, L. Posch, wspomniani T. Kalide i A. Kiss, zbliżono wytwórczość gliwickiej odlewni artystycznej do wzorców sztuki na dobrym poziomie europejskim. Tę jakość wspomagała biegłość oraz precyzja modelarzy i odlewników Huty Gliwickiej: W.A. Stilarskyego, F.L. Beyerhausa i synów, K. Meinego, F.Reissnera i innych.

Królewska Odlewnia Żeliwa w Gliwicach
Otrzymywanie żeliwa i zastosowanie go do odlewania przedmiotów użytkowych najprawdopodobniej najwcześniej opanowali Chińczycy (ok. 500 p.n.e). Europejczycy dokonali tego wynalazku niezależną drogą tysiąc lat później na przełomie XIV i XV wieku. Z początku odlewnictwo służyło wytwarzaniu militariów, później wykorzystywano je do produkcji przedmiotów gospodarczych. Choć najstarsze zachowane artystyczne odlewy żeliwne pochodzą z końca XV wieku (odlane we Francji medaliony z wizerunkami Ludwika XII i Anny Bretońskiej), to dopiero koniec XVIII w., a przede wszystkim pierwszą połowę XIX wieku traktować można jako okres rozkwitu tej dziedziny odlewnictwa. Europejską ojczyzną żeliwa są w tym czasie tereny przygraniczne Francji, Niemiec i Szwajcarii. Na mapie dziewiętnastowiecznej Europy odlewnie w Gliwicach, Berlinie i Sayn należały do czołowych ośrodków odlewnictwa artystycznego, a poziom ich wyrobów, niemal od początku uruchomienia produkcji, zyskał najwyższy poziom. Żeliwo - materiał, który zrewolucjonizował budownictwo, architekturę oraz rzemiosła - uważane za pospolite, stało się w XIX wieku tworzywem, z którego artyści, modelarze i odlewnicy, wyczarowywali niezwykle piękne i misterne formy. Do dziś zachwyt wzbudzają niemal koronkowe formy żeliwnej biżuterii oraz precyzyjnie odlane i wycyzelowane, podkreślone czarną, lśniącą oksydą rzeźby, tworzone według modeli najznakomitszych mistrzów. Gliwicka odlewnia powstała najwcześniej i tutaj też najdłużej odbywała się produkcja. Siostrzane odlewnie ściśle z sobą współpracowały, wymieniając się doświadczeniami, wykwalifikowanymi kadrami i modelami wyrobów. Wszystko to gwarantowało porównywalny, wysoki poziom wyrobów niezależnie od miejsca, w którym powstawały. Królewska Odlewnia Żeliwa w Gliwicach jako najstarsza była pionierem w modernizowaniu produkcji. Od pierwszych lat istnienia, obok produkcji militarnej i technicznej, powstają tu odlewy artystyczne. Warto wspomnieć, że to właśnie w Gliwicach powstał jeden z pierwszych na kontynencie europejskim wielkich pieców opalanych węglem koksującym, który zastąpił węgiel drzewny. Projekt pieca wykonał angielski inżynier John Baildon, autor podobnych rozwiązań w Anglii. To właśnie ten wynalazek sprawił, że stało się możliwe uruchomienie unikatowej, a także seryjnej produkcji artystycznych odlewów żeliwnych. Zwiększenie dostępności tych produktów przyczyniło się do popularyzacji dzieł wielkich artystów poprzez transpozycje znanych tematów i przedstawień, takich jak "Ostatnia wieczerza" L. da Vinci, czy "Madonna della Sedia" Rafaela (obiekty te znajdują się w zbiorach gliwickiego Muzeum). Do dziś w Gliwicach znaleźć można ślady historii związanej z odlewnią i jej działalnością. Pozostały dziewiętnastowieczne zabudowania Królewskiej Odlewni Żeliwa. W jednej z zachowanych hal produkcyjnych mieści się Oddział Odlewnictwa Artystycznego Muzeum w Gliwicach. Nie opodal zabudowań historycznej odlewni znajdują się pozostałości cmentarza hutniczego, powstałego w 1808 roku. Znaleźli tu miejsce spoczynku ludzie tworzący Królewską Odlewnię Żeliwa w Gliwicach, m.in. John Baildon. Niestety nie zachowała się do naszych czasów większość wspaniałych nagrobków, dzieła gliwickich artystów i odlewników. Zachował się jednak nagrobek Johna Baildona, znajdujący się obecnie przed wejściem do Oddziału Odlewnictwa Artystycznego. Ocalały bardzo nieliczne, powstałe w gliwickiej odlewni rzeźby zdobiące parki i skwery górnośląskich miast. Artystyczne odlewy żeliwne znaleźć można obecnie w zbiorach wielu polskich i niemieckich muzeów. W Polsce uwagę zwracają zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego we Wrocławiu oraz Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu.

Muzeum w Gliwicach. ul. Dolnych Wałów 8a, 44-100 Gliwice
Kontakt: www.muzeum.gliwice.pl


Wystawy aktualne | Archiwum wystaw 2003-2012

redakcja|nota prawna
© 2003-2018 sztuka.net   Wszelkie prawa zastrzeżone.