ARCHITEKTURA
SPAŁA - KAPLICA PREZYDENTÓW RP
Paweł Giergoń    28-11-2008

"(...) Zniknęły koszary kozackie, które stały przy drodze, a na miejscu tym wznosi się śliczny, choć niewielki kościółek w stylu już naszym, polskim. Podcienia przypominają coś podhalańskiego, dach gontami kryty, wysoki - z wieżyczką pośrodku, strzelającą w niebo, a zakończoną krzyżem, wznoszącym się ponad wszystkie gmachy i konary wysokich ciemno-zielonych sosen (...). W kościółku spalskim odprawiane bywają nabożeństwa, na których bywa Pan Prezydent z rodziną." - ks. Leon Łomiński, "Inowłódz i Spała" 1925.

Autor najstarszego szkicu historycznego o Spale, ks. Leon Łomiński pisał w 1925 roku, że w otaczających tę miejscowość lasach polowali już najdawniejsi władcy Polski - Władysław Herman, Władysław Jagiełło i Kazimierz Jagiellończyk. Królowie i książęta polowali tu na zwierzynę, której mnogość stanowiła o atrakcyjnośći spalskich lasów. W latach siedemdziesiatych XIX wieku, gdy Spała stała się terenem zamknietych polowań carów rosyjskich, część lasów i okolicznych gruntów ogrodzono masywnymi płotami, urządzając zwierzyniec. Miejscowa ludność nie miała doń wstępu. Ostatnie carskie polowanie miało miejsce w 1912 roku.

W dwudziestoleciu międzywojennym Spała awansowała do roli reprezentacyjnej siedziby Prezydenta RP i stała się ulubionym miejscem wypoczynku Stanisława Wojciechowskiego i Ignacego Mościckiego. Wybuch II wojny światowej zastał Pana Prezydenta właśnie w Spale, skąd 1 września, rano, zmuszony był natychmiast udać się do Warszawy. Jak wiemy z historii, na krótko. Od 1927 roku odbywały się tu także słynne, ogólnopolskie dożynki. Po 1945 roku władza ludowa przeznaczyła tereny spalskie na ośrodek wypoczynkowy dla pracowników państwowych pod zarządem Komisji Centralnej Związków Zawodowych(!), który nastepnie, w roku 1949, przejął legendarny w PRL-u, Fundusz Wczasów Pracowniczych (FWP). Świadkiem wszystkich tych wydarzeń, jest po dzień dzisiejszy obiekt wyjątkowy - unikalny zabytek, perełka architektury drewnianej dwudziestolecia międzywojennego - kaplica p.w. Matki Boskiej Królowej Korony Polski, zwana też prezydencką.

Inicjatorem wzniesienia świątyni w miejscu wyburzonych koszar carskich był Stanisław Wojciechowski, Prezydent RP w latach 1922-26. Jej projekt i budowę zlecono architektowi i budowniczemu, Kazimierzowi Skórewiczowi (1866-1950), pełniącemu wówczas funkcję Kierownika Zarządu Gmachów Reprezentacyjnych w Ministerstwie Robót Publicznych. Kamień węgielny położono w dniu 9 czerwca 1923 roku. "Akt założenia kamienia erekcyjnego kaplicy w Spale" przekazuje nam, że :

"ROKU PAŃSKIEGO 1923, PONTYFIKATU PAPIEŻA PIUSA XI ROKU TRZECIEGO, ZAŁOŻONA ZOSTAŁA PRZEZ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ STANISŁAWA WOJCIECHOWSKIEGO KAPLICA POD WEZWANIEM MATKI BOSKIEJ KRÓLOWEJ KORONY POLSKI W SPALE, ARCHIDIECEZJI WARSZAWSKIEJ, ZARZĄDZANEJ PRZEZ KARDYNAŁA ALEXANDRA KAKOWSKIEGO, ARCYBISKUPA. PROJEKT SPORZĄDZIŁ, KAPLICĘ BUDOWAŁ, KAZIMIERZ SKÓREWICZ, ARCHITEKT. POŚWIĘCENIA FUNDAMENTÓW W DNIU 9 CZERWCA DOKONAŁ KAPELAN PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ X. PRAŁAT MARJAN TOKARZEWSKI."

W sercu dawnej rezydencji carskiej, wznióśł Skórewicz katolicką budowlę z drzewa modrzewiowego o konstrukcji zrębowej z przyściennymi słupami, na podmurówce z nieregularnych ciosów kamiennych. Pokryty gontem czterospadowy dach zwieńczony został ośmioboczną sygnaturką z krzyżem. W planie, kaplica jest światynią jednonawową, z prezbiterium zespolonym z nawą. Uroczystej konsekracji, w sierpniu 1923 roku, dokonał prymas Edmund Dalbor. W zamierzeniu zleceniodawcy jak i architekta, świątynia w Spale miała być prywatną kaplicą głowy państwa polskiego. Położona wśród lasów, w otoczeniu przebudowanych przez Skórewicza, również drewnianych, zabudowań prezydenckich, z pałacykiem myśliwskim na czele, świetnie wpisywała się w krajobraz. Kształtem, rozmiarem i materiałem z jakiego została wzniesiona, dostosowana została do charakteru i rozmiarów całego założenia. Forma architektoniczna kaplicy nawiązuje do tradycyjnych form ciesiółki, znanych Skórewiczowi z drewnianych kościołów wiejskich, które wielokrotnie inwentaryzował i rysował. Nie ma tu jednak mowy o odwoływaniu się architekta do konkretnych budowli czy konwencji stylowych. Kościółek w Spale jest swoistą, nowoczesną syntezą tradycyjnych form i wzorów. Skórewicz zaprojektował także detal wystroju wewnętrznego, np. zachowane do dziś, charakterystyczne dla tego architekta, tralki balustrady chóru muzycznego czy drewniany żyrandol.

Na czas prezydentury Ignacego Mościckiego (1926-39) przypadło nowe wyposarzenie kaplicy. W 1927 roku Jan Winiarz zaprojektował osiem witraży, wykonanych przez krakowską firmę Żeleńskiego. Przedstawiają one Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny, Boże Narodzenie, Świetą Rodzinę, Ucieczkę do Egiptu, Cud w Kanie Galilejskiej, Ukrzyżowanie, Zesłanie Ducha Świętego i Matkę Boską Królową Korony Polski. Znacznie później, 3 listopada 1933 roku, w dniu świętego Huberta (patrona myśliwych), poświęcono nowy ołtarz, wykonany w dębinie przez Ludwika Konarzewskiego z Istebnej. Ufundowany przez Związek Leśników RP, przedstawia scenę nawrócenia św. Huberta. W dziele tym, połączył Konarzewski tradycje wiejskiej rzeźby podhalańskiej, z wszechobecnymi wówczas wpływami sztuki art deco. Ołtarz spalski jest bez wątpienia najbardziej efektownym i najcenniejszym zabytkiem świątyni. Nawiązujące w formie do wystroju wnętrza stacje Męki Pańskiej, są dziełem innego, prawdopodobnie lokalnego rzeźbiarza, pochodzą z późniejszego okresu i nie przystają artystycznie do wysokiej klasy ołtarza.

Kaplica w Spale przetrwała zawieruchę wojenną bez najmniejszego uszczerbku, co w świetle zniszczeń jakim uległa cała okolica (w szczególności pobliski Inowłódz) można uznać za szczęśliwy zbieg okoliczności. Wkraczające w dniu 17 stycznia 1945 roku wojska radzieckie splądrowały i spaliły doszczętnie m.in. pałacyk letni Prezydentów RP. Dziś pozostały po nim tylko zarysy fundamentów. Być może wkrótce, staraniem Kancelarii Prezydenta RP, historyczny budynek zostanie zrekonstruowany. Tym bardziej cieszy fakt, zachowania się w niezmienionym stanie jednego z najcenniejszych obiektów architektury sakralnej dwudziestolecia międzywojennego.

Bibliografia:
Waldemar Baraniewski - "Kazimierz Skórewicz (1866-1950)". Wydawnictwo Sejmowe. Warszawa 2000
Hanna Szwankowska - "Spała wczoraj i dziś". Spała 1992

Foto i opracowanie © 2004: Paweł Giergoń



redakcja|nota prawna
© 2003-2018 sztuka.net   Wszelkie prawa zastrzeżone.