ARCHITEKTURA
TRZEBNICA - KOŚCIÓŁ P.W. ŚW. BARTŁOMIEJA
Paweł Giergoń    26-08-2008

Dzieje trzebnickiego klasztoru i kościoła wiążą się nierozerwalnie z osobą księcia Henryka I Brodatego, który "na własnej ziemi i własnym kosztem" postanowił ufundować klasztor żeński przeznaczony benedyktynkom wspólnoty kluniackiej, od roku 1218 przyjętym formalnie do zakonu reguły cysterskiej. Porozumienie w tej sprawie określił dokument, bulla protekcyjna, wystawiona w roku 1202 przez papieża Innocentego III. Akt fundacji, został podpisany przez księcia w dniu 28 czerwca 1203 roku w Czepinie pod Wrocławiem. W tym samym roku, z klasztoru św. Teodora w Bambergu przybył pierwszy konwent sióstr zakonnych. Z 1203 roku pochodzi wzmianka o rozpoczęciu budowy kościoła klasztornego przez zespół sześciu kanoników regularnych, sprowadzonych do Trzebnicy z Arrovaise ("Aroasia ex Galia"). W 1214 roku prawdopodobnie gotowa była już krypta kościoła klasztornego, gdzie pochowano najmłodszego syna księcia Henryka, Konrada Kędzierzawego (1192-1214). Poświęcenie kościoła (lub tylko jego częściprezbiterialnej) miało miejsce w 1219 roku. W roku 1238 zmarł Henryk I Brodaty, pochowany w fundowanym przez siebie kościele. Żona księcia, Jadwiga, późniejsza święta, spoczęła w grobie w kaplicy św. Piotra w roku 1243. Kaplica ta została w roku 1267 zburzona, zaś ciało świętej tymczasowo złożono w kaplicy św. Jana. W miejscu zburzonej, wzniesiono gotycką kaplicę św. Jadwigi, gdzie przeniesiono zwłoki świętej w roku 1269. Fundatorem okazałego sanktuarium był wnuk Jadwigi, arcybiskup Salzburga, Władysław. Budowa kaplicy miała zapoczątkować niezrealizowaną przebudowę całego, późnoromańskiego jeszcze kościoła w stylu gotyckim. W 1414 roku klasztor strawił pożar. W roku 1432 kościół i klasztor splądrowali husyci. Odbudowa poważnie zniszczonego założenia trwała do roku 1450. Ponownych spustoszeń dokonały wojska Macieja Korwina w 1475 roku. Akt z roku 1478 mówi już o nowym kościele klasztornym (ecclesia nova), co pozwala domyślać się, jaki był rzeczywisty poziom zniszczeń Trzebnicy po wszystkich, nawiedzających ją kataklizmach.

Wojna Trzydziestoletnia (1618-48) sprowadziła na klasztor kolejne nieszczęścia. W roku 1626, hr. Mannsfeld, na czele wojsk duńskich splądrował dobra klasztorne. Większość mniszek ratowała się ucieczką do Krakowa. Dopiero po zakończeniu wojny w 1648 roku, zgromadzenie mogło przystapić do odbudowy zniszczonych budynków i administracji. W 1679 roku rozpoczęto budowę grobowca św. Jadwigi. W tym samym czasie wzmocniono sklepienia pod prezbiterium, gdzie w nowej tumbie, przed ołtarzem głównym, złożono szczątki Henryka I Brodatego. W 1697 roku rozpoczęto całkowitą przebudowę klasztoru. Kierownikiem prac był budowniczy Ostrich, zatrudniony także w Lubiążu. Długotrwała przebudowa założenia przyniosła m.in. odnowienie kaplicy św. Jana i wykonanie portalu północnego w klasztorze (1724). W 1738 roku przed kościołem wzniesiono kolumnę z figurą św. Jana Nepomucena. W połowie XVIII wieku kościół klasztorny został odnowiony i wyposażony w duchu barokowym. Wówczas to Franz Joseph Mangold przyozdobił świątynię wspaniałą amboną, ołtarzami Najświętszej Marii Panny i św. Bartłomieja, a przede wszystkim ołtarzem głównym, do którego obrazy namalował Filip Christian Bentum. Kościół trzebnicki posiada jedną wieżę od frontu, co jak wiadomo było niezgodne z regułą cysterską. W 1755 roku zburzono starą, obronną wieżę zachodnią i wzniesiono nową, barokową, zwieńczoną w roku 1785 mitrą książęcą z krzyżem. Konsekwencją przebudowy fasady zachodnbiej kościoła było zniszczenie, prawdopodobnie jeszcze romańskiego portalu głównego i częściowe zamurowanie bocznego, tzw. portalu Dawida. Odwieczne problemy z piorunami, uderzającymi głównie w dach gotyckiej kaplicy św. Jadwigi, spowodowały wprowadzenie w roku 1808 nowinki technicznej, jaką były... piorunochrony.

20 listopada 1810 roku zgromadzenie zakonne w Trzebnicy zostało rozwiązane a jego majątek skonfiskowany przez rząd pruski. Mniszki opuściły klasztor w roku 1811. Rok później przebywali tu rosyjscy jeńcy wojenni. W latach 1813-14 przebywali w murach klasztoru chorzy i ranni żołnierze armii pruskiej. W 1824 roku majątek klasztorny sprzedano sukiennikom wrocławskim za śmiesznie niską sumę 10000 talarów. Powstała tu fabryka sukna spowodowała zniszczenia struktury zabytkowych murów i sklepień. Kościół poklasztorny pozostawał na szczęście pod zarządem katolickiego proboszcza. W kolejnych latach budynki klasztorne przechodziły z rąk do rąk - rząd pruski zamierzał wykorzystać je na więzienie, kawalerowie maltańscy za sumę 15000 talarów odkupili częśc południową zabudowań, zaś w roku 1889 klasztor w całości nabyły siostry boromeuszki z Nysy. Dopiero w 1902 roku podjęto prace remontowe w kościele, które z przerwami, trwały do roku 1939. Z okazji przypadającego w 1943 roku jubileuszu 700-lecia śmierci św. Jadwigi, papież Pius XII podniósł kościół trzebnicki do rangi bazyliki mniejszej. II wojna światowa nie przyniosła większych szkód klasztorowi i kościołowi św. Bartłomieja w Trzebnicy. Zespół zabytkowych zabudowań i bezcenne wyposażenie światyni udało się boromeuszkom uratować, mimo realnego zagrożenia, jakie przyniosło ze sobą spalenie opuszczonego miasta przez stacjonujących tu, od 25 stycznia 1945 roku, żołnierzy Armii Czerwonej.

Kościół pocysterski w Trzebnicy jest jednym z najciekawszych i cennych obiektów sakralnych na Śląsku. Trójnawowa bazylika, z transeptem i kwadratowym prezbiterium zakończonym półkolistą apsydą pozostaje doskonałym przykładem do wnikliwych badań nad architekturą romańską, gotycką i barokową. Pierwotnie, po obu stronach prezbiterium znajdowały się symetrycznie rozplanowane kaplice kościoła romańskiego - z lewej, kaplica św. Jana oraz kaplica św. Piotra z prawej, przebudowana w latach 1268-69 na gotycką, imponującą kaplicę św. Jadwigi Śląskiej. Nawa główna składa się z czterech, kwadratowych przęseł nakrytych sześciodzielnymi sklepieniami krzyżowymi. Romański detal architektoniczny w nawie głównej został bądź skuty, bądź zamurowany przy okazji barokowej przebudowy wnętrza, jednakże od strony naw bocznych do dziś zachowane zostały późnoromańskie sklepienia krzyżowe oraz bazy i kapitele kolumn czy filarów międzynawowych. Pierowtne prezbiterium kościoła romańskiego zostało nadbudowane i przebudowane w XVIII wieku, przy okazji montowania nowego, imponującego klasą artystyczną ołtarza głównego. Dodanie trzech dużych okien w wyższej partii muru i poszerzenie trzech dolnych, istniejących otworów okiennych, pozwoliło budowniczym odpowiednio doświetlić elementy rzeźbiarskie ołtarza głównego. Jego twórcą był znakomity rzeźbiarz, Franz Joseph Mangold, przybyły na Śląsk z Czech, autor tak znakomitych dzieł jak posąg cesarza Leopolda I w auli Uniwersytetu Wrocławskiego, figury na wieży astronomicznej, wystrój kaplicy św. Franciszka Ksawerego w kościele uniwersyteckim we Wrocławiu oraz dekoracji rzeźbiarskiej Sali Książęcej w pałacu opackim w Lubiążu. W latach 1739-45 F.J. Mangoldt pracował w Trzebnicy, gdzie w sztucznym marmurze wykonał ambonę, postacie św. Jadwigi i św. Elżbiety przed łukiem tęczowym oraz właśnie znakomity ołtarz główny, z postaciami śś. Bartłomieja, Jana Chrzciciela (po lewej) oraz śś. Tadeusza i Jana Ewangelisty (po prawej). Obrazy w ołtarzu głównym (Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny i Trójca Święta, 1747-48) są dziełem innego znakomitego artysty działającego na Śląsku, Filipa Christiana Bentuma, znanego przede wszystkim z monumentalnych kompozycji malarskich zdobiących plafony Sali Książęcej i Biblioteki w Lubiążu. U stóp ołtarza, około 1680 roku umieszczona została podwójna tumba, mieszcząca grobowiec fundatora kościoła, księcia Henryka I Brodatego i mistrza krzyżackiego, Konrada von Feuchtwangen. Napisy na tumbie, wykonanej w czarnym marmurze głoszą:

"Dux Henricus, honor Silesiae, quem plangere conor, hic jacet func fundans fundum, virtute redundans, tutor egenorum, schola morum, virga reorum, cui sit ut absque mora locus in requie, bonus ora". "Conradus de Feuchtwangen, X magister generalis ordini teutonici, VII annis ordini gloriose praefuit, in Bohemia Dracoviciis circa a. 1296 mortuus, hic sepultus quiescit".

Kaplica św. Jadwigi

Wczesnogotycka kaplica św. Jadwigi wznosi się w miejscu zburzonej w 1267 roku, romańskiej kaplicy św. Piotra. Biorąc pod uwagę jej rozmiary, można tu mówić o jednoprzestrzennym kościele - tak obszerna i imponująca to budowla. W kaplicy, w roku 1680 wzniesiono znakomity pod względem artystycznym grobowiec świętej, wykonany z marmuru krzeszowickiego i alabastru. Baldachim grobowca wsparty został na czternatu kompozytowych kolumnach. Figura św. Jadwigi w całości wykonana została z alabastru. Cokół sarkofagu ozdobiony został rzeźbami dziesięciu postaci, w tym świętych i m.in. Henryka I Brodatego, trzymającego model kościoła. Całość otoczona została marmurową balustradą. Grobu świętej pilnują w narożach postacie świętych: Bernarda, Benedykta, Humbeliny i Scholastyki. Od strony wschodniej, grobowiec ozdobiony został alabastrowym medalionem z puttami, z przedstawieniem zmarłej w 1707 roku Karoliny legnicko-brzeskiej, księżnej Holstein-Elmenhorst. Ołtarz główny w kaplicy, fundowany w roku 1653 przez Benedyktę Rayską, ozdobiony został figurami świętych i obrazem pędzla Hammachera, przedstawiającym świętą Jadwigę z modelem kościoła w ręku. Ołtarze boczne w kaplicy poświęcone zostały śś. Annie, Bernardowi, Józefowi i Benedyktowi. Na szczególną uwagę zasługuje, pochodzący z około 1290 roku portal gotycki, umieszczony w pierwszym przęśle kaplicy, łączący ją z prezbiterium kościoła. Odkryty został w trakcie prac restauracyjnych, prowadzonych w 1938 roku. W tympanonie ostrołukowego portalu umieszczona została płaskorzeźbiona scena, przedstawiająca Chrystusa koronującego Najświętszą Marię Pannę. Po bokach, scenę uzupełniają postacie dwóch aniołów. Cały portal wykonany został z różowego piaskowca i pierwotnie był polichromowany.

Ambona

Klasztor

Detal architektoniczny

Foto i opracowanie © 2004: Paweł Giergoń


Bibliografia:
Tadeusz Broniewski - "Trzebnica", z serii "Śląsk w zabytkach sztuki". Wrocław 1959
Zygmunt Świechowski - "Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku". Warszawa 1955



redakcja|nota prawna
© 2003-2018 sztuka.net   Wszelkie prawa zastrzeżone.