ARCHITEKTURA
PUŁTUSK - KOLEGIATA P.W. ZWIASTOWANIA NMP
Paweł Giergoń    10-12-2006

Kościół kolegiacki pw. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Pułtusku jest jednym z najciekawszych i cennych zabytków sztuki na Mazowszu. W diecezji płockiej, do której należy, to druga świątynia w hierarchii, po katedrze w Płocku. Na przestrzeni wieków, była także jedną z czterech najważniejszych świątyń Mazowsza. Budowa gotyckiego wówczas w formie kościoła, rozpoczęta została po 1439 roku z fundacji biskupa płockiego Pawła Giżyckiego i ukończona wg tradycji w roku 1443, kiedy to powołano archidiakonat pułtuski. Wg historyków sztuki budowa trwała dłużej, do momentu erygowania kolegiaty, w roku 1449.

Gotycka świątynia była na przestrzeni wieków wielokrotnie rozbudowywana i przebudowywana. Jej dzisiejsza, charakterystyczna forma jest wypadkową wszystkich tych działań. Kościół w swej pierwotnej postaci musiał być budowlą imponującą, salową, na planie wydłużonego prostokąta, z prezbiterium o szerokości równej nawie głównej. Do bocznych ścian korpusu nawowego dostawione zostały dwie kaplice, przykryte sklepieniem żebrowym. Od zachodu, na osi korpusu wzosiła się kwadratowa, zapewne piętrowa kruchta. W drugiej połowie XV wieku, wzdłuż ścian nawy wzniesione zostały liczne kaplice boczne, m.in. Jakuba Poddębka (1453), Mikołaja Węża z Dobrzankowa (1480) i biskupa Piotra z Chodkowa.

Po 1546 roku, z inicjatywy biskupa płockiego Andrzeja Noskowskiego, gotycka budowla przebudowana została w stylu renesansowym przez warsztat płockiego budowniczego, Jana Baptysty z Wenecji. Podwyższeniu uległy mury nawy i prezbiterium, przedłużonego dodatkowo o dwa wschodnie przęsła i trójboczne zamknięcie. Do wnętrza nawy wprowadzone zostały potężne półfilary połączone arkadami, na których oparta została charakterystyczna dla tej świątyni kolebka sklepienia, zakończona konchą parasolową. Spód sklepienia ozdobiony został kasetonowym ornamentem, wykonanym ze specjalnie w tym celu ułożonej cegły. Poprzez wyburzenie ścian między kaplicami uzyskano nawy boczne. Od północy wzniesiona została duża, sklepiona zakrystia, z oratorium otwartym do prezbiterium trzema ostrołukowymi arkadami. Fasada zachodnia uzyskała dwie wieże i nową kruchtę. Prace budowlane musiały zakończyć się przed 1551 rokiem, kiedy to podpisany został kontrakt z malarzem Wojciechem z Warszawy, na wykonanie polichromii wnętrza. Ten sam warsztat budowlany wzniósł w latach 1553-54 kaplicę grobową biskupa Noskowskiego. Usytuowana na wschodnim zamknięciu południowej nawy, uzyskała formę centralną, piętrową, z renesansowym wystrojem wnętrza.

Tak skomponowane, otwarte na całej długości wnętrze, zdominowane zostało przez wielką kolebkę sklepienia, opartego na przypominających rzymskie akwedukty arkadach. Rozwiązanie to było charakterystyczne dla sztuki północnowłoskiego renesansu a bezpośrednich wzorców można doszukiwać się w realizacjach Leona Baptysty Albertiego w Mantui (kościół San Andrea) oraz Andrea Maroni'ego w Padwie (sklepienie kaplicy kościoła Santa Giustina). Kolebka pułtuska dała nazwę grupie kościołów budowanych przez ten sam warsztat Jana Baptysty z Wenecji - podobne, choć nie tak imponujące rozwiązania dekoracyjno-perspektywiczne znaleźć możemy m.in. w kościołach w Broku, Brochowie i Głogowcu. Dekoracja sklepienia pułtuskiego należy do najcenniejszych zabytków malarstwa renesansowego w Polsce. Wykonana w latach 1551-56 pokrywa powierzchnię blisko 1000 metrów kwadratowych. W kolistych okach dekoracji, Wojciech z Warszawy umieścił popiersia męskie i żeńskie, w cebulastych zaś, rozety. Do dziś udało się zachować jedynie około 30% oryginalnej polichromii.

Wg tradycji, przebudowę ukończono ostatecznie w roku 1560. Już w 1613 roku kolegiatę strawił pożar, niszcząc wnętrze i konstrukcję dachową. W trakcie remontu świątyni, jej sklepienie pokryto jednolitą, ciemnobłękitną farbą, przykrywając tym samym ocalałe z pożaru fragmenty oryginalnej polichromii. Pracami remontowymi kierował architekt Jacobus Sidala. Zapewne wtedy nadwątlone mury wzmocniono poprzez zamurowanie okien nawy głównej. Kościół uzyskał nowy wystrój, więźbę dachową, pokrycie dachu i sygnaturkę. Wojna ze Szwedami z lat 1655-56 przyniosła dewastację kolegiaty. Na kolejny remont trzeba było poczekać do roku 1699, kiedy to z inicjatywy biskupa Ludwika Bartłomieja Załuskiego przekształcono fasadę komponując nowy szczyt oraz dekorację architektoniczną wież i kruchty. Do około 1722 roku trwało wyposażanie wnętrza. Notowani byli wówczas m.in. malarz warszawski Błażej Szelągowski, lokalni malarze Stanisław Jurkiewicz i Piwkiewicz, anonimowy malarz od ambony oraz snycerz Christian Haasmann. W 1786 roku Pułtusk znalazł się pod wodą. Następujące po powodzi prace przyniosły m.in. podniesienie poziomu posadzki w kolegiacie.

W latach 1832-35 w świątyni przeprowadzono roboty remontowo-budowlane w oparciu o wstępny projekt Wincentego Zielińskiego i ostateczny Andrzeja Gołońskiego i Wacława Ritschla. Obniżono dach nad korpusem głównym. Wieże zachodnie zniwelowano o jedną kondygnację. Wzniesiono kruchty boczne i wieżę na sygnaturkę. Nawie głównej przywrócono okna, zamurowane po pożarze z roku 1613. Kaplica Noskowskiego została otwarta do nawy południowej przez przebicie arkadowego przejścia przez dotychczasową zakrystię wikariacką. W 1878 roku przeprowadzono remont dachów po pożarze, który wybuchł w świątyni trzy lata wcześniej. W latach 1909-10 prace restauracyjne w kolegiacie prowadził zespół pod kierunkiem Stefana Szyllera i baczną kontrolą Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Po II wojnie światowej prowadzono szereg prac restauracyjnych, zakończonych ostatecznie w roku 1953. Wtedy to m.in. zdjęto stare tynki z żeber sklepiennych naw bocznych i niektórych ścian wewnętrznych i zewnętrznych. Ostatni generalny remont świątyni rozpoczął się w 1993 roku. Impulsem do podjęcia działań restauratorskich była m.in. wielka powódź jaka nawiedziła Pułtusk w 1979 roku, niszcząc wyposażenie kolegiaty i zagrażając jej murom. Dzięki rozpoczetym wtedy pracom, podjęto się m.in. szczegółowych badań architektonicznych i dokonano odkrywki resztek renesansowych malowideł sklepienia, pozostających od wieków pod dziewięcioma warstwami przemalowań. Jednocześnie odnowiono wnętrze, wyposażenie i mury zewnętrzne świątyni. Zdjęcia zamieszczone powyżej pokazują stan prac w kolegiacie na wiosnę 2004 roku. Jak widać, restauracja tej wspaniałej świątyni dobiega końca.

Kaplica Noskowskiego

Kaplica grobowa biskupa płockiego Andrzeja Noskowskiego (1492-1567) wystawiona została jeszcze za życia inicjatora renesansowej przebudowy kolegiaty w Pułtusku. Jej mury wzniósł w latach 1553-54 Jan Baptysta z Wenecji. W swej pierwotnej formie, zatartej dziś przez liczne przebudowy, kaplica nawiązywała do rozwiązania wzorcowego - królewskiej kaplicy Jagiellonów w katedrze na Wawelu. Pierwotnie otwarta była tylko od strony prezbiterium i z takiej perspektywy należy ją oglądać. Renesansowy nagrobek biskupa, sprawiony jego staraniem, pochodzi z 1561 roku i jest dziełem przynajmniej dwóch różnych warsztatów małopolskich. Wykonany został z dwóch rodzajów kamienia - płyta z postacią zmarłego, tondo i tablica inskrypcyjna wykute zostały z brunatnego marmuru, pozostałe elementy architektoniczne i rzeźbiarskie, z piaskowca. Głowy figur śś. Piotra i Pawła w niszach nagrobka zostały zrekonstruowane w 1886 roku. Całe wnętrze kaplicy zdobi polichromia renesansowa z lat 1555-56 wykonana zapewne przez warsztat malarza Wojciecha z Warszawy. Odkryta spod przemalowań w 1935 roku była konserwowana oraz częściowo rekonstruowana przez Władysława Drapiewskiego. Barokowy ołtarz z początku XVIII wieku (poświęcony w 1725 roku) obniżony został w trakcie prac restauracyjnych w kaplicy w roku 1936. W polu głównym znajduje się renesansowy obraz "Opłakiwanie" z 1559 roku, wg kompozycji Marcello Venustiego z lat około 1541-50. Dekoracji malarskiej ołtarza dopełniają: barokowy obraz "Modlitwa w Ogrójcu" w zwieńczeniu, z początku XVIII wieku oraz "Ucieczka do Egiptu" w antependium, sygnowany "Jan Fryzowski - Galicjanin - Pułtusk - R. 1836".

Foto i opracowanie © 2004: Paweł Giergoń

Bibliografia:
"Pułtusk i okolice". Katalog Zabytków Sztuki w Polsce - ISPAN 1999
"Spotkania z zabytkami" nr 11/2004



redakcja|nota prawna
© 2003-2018 sztuka.net   Wszelkie prawa zastrzeżone.