ARCHITEKTURA
CIECHANÓW - ZAMEK KSIĄŻĄT MAZOWIECKICH
Paweł Giergoń    07-09-2007

Ruiny średniowiecznego zamku w Ciechanowie stanowią jeden z ciekawszych i unikalnych reliktów dawnego systemu rezydencjonalno-obronnego książąt mazowieckich, obejmującego także inne budowle o przeznaczeniu militarnym, wzniesione m.in. w Czersku, Nowym Mieście, Liwiu i Warszawie. Fundatorem tego wyjątkowo kosztownego i okazałego przedsięwzięcia budowlanego był najwybitniejszy chyba w dziejach Mazowsza władca - Janusz I (1379-1429). Na decyzję księcia musiały mieć wpływ wydarzenia z 1410 roku i stale obecne zagrożenie działaniami odwetowymi ze strony Zakonu Najświętszej Marii Panny. Budowę zamku rozpoczęto około roku 1420 a jego wznoszeniem zajmował się warsztat niejakiego Niclosa, prawdopodobnie muratora książęcego, zatrudnianego do większości ważnych prac budowlanych w owym okresie. W jednej z mazowieckich ksiąg skarbowych zachowała się wzmianka o rozliczeniach z Niclosem za prace wykonywane przy januszowych zamkach w Ciechanowie i Liwie.

Pierwsza faza budowy przebiegała około 10 lat. Na potrzeby "fabryki" powstała osobna cegielnia w Aleksandrówce, która dostarczała zarówno materiał murarski jak i odpady produkcyjne, wykorzystywane przy umacnianiu specjalnie pod budowę zniwelowanego, osuszonego i utwardzonego terenu. Usytuowanie budowli nie jest przypadkowe. Teren, na którym miał zostać wzniesiony zamek książęcy został starannie wybrany. W miejscu tym, otoczonym z trzech stron zakolem i łąkami zalewowymi rzeki Łydyni grunt był bardzo grząski i nie sprzyjał zbytnio wznoszeniu olbrzymiej, kamienno-ceglanej gotyckiej fortecy. Z drugiej strony, z strategicznego punktu widzenia, posadowienie zamku na mokradłach, naturalne otoczenie zakolem rzeki i dodatkowo płytką aczkolwiek szeroką fosą, było majstersztykiem ówczesnej sztuki militarnej. Aby zapobiec wymywaniu przez wody gruntowe zaprawy z fundamentów, położono je w dolnej partii bez zaprawy. Fundament murów kurtynowych i wież posadowiono na głębokości 440 cm bezpośrednio na szarym, rzecznym piasku i żwirze. Składał się on z głazów granitowych uszczelnianych żwirem i mchem. Na głębokości 230 cm głazy uszczelniano już gruzem ceglanym i zalewano zaprawą wapienną. Tak skonstruowaną ławę fundamentową wyciągnięto do wysokości około 40 cm ponad poziom terenu i wzniesiono na niej mury ceglane wypełnione wewnątrz również granitem, gruzem i zaprawą. Wysokość murów i wież w tej fazie budowy osiągnęła poziom 5 - 6 metrów. Zamek uzyskał formę prostokąta o wymiarach około 48 x 57 metrów, orientowany północ-południe, z dwiema wieżami flankującymi ścianę południową. Wieża wschodnia miała charakter sądowo-penitencjarny, zachodnia zaś, pełniła funkcje arsenału książęcego. Przy północnej, wewnętrznej ścianie zamkowej wzniesiono okazały, zajmujący całą szerokość dziedzińca tzw. Dom Wielki. Była to budowla jednokondygnacjowa, zwieńczona dwuspadowym dachem, wystającym znacznie ponad poziom krenelażu kurtyny północnej. Wjazd i brama do zamku znajdowały się w centralnej części ściany południowej.

Ukończony zapewne około roku 1430 zamek musiano modernizować już po kilku lub kilkunastu latach. Drugi etap budowy przyniósł podwyższenie murów obwodowych i wież do wysokości 7 - 8 metrów i podwyższenie poziomu dziedzińca wewnętrznego o 1,5 metra. Zaprojektowany wcześniej od południa główny wjazd do zamku zatracił na podwyższeniu gruntu swe walory komunikacyjne co spowodowało konieczność przebicia nowej bramy w ścianie zachodniej i pobudowanie okazałego przedbramia z drewnianym mostem, gdyż także wtedy, zamek otoczono imponującą, oszalowaną deskami i palami fosą o szerokości dochodzącej do 18 metrów. Na poczatku lat 70. XV wieku miasto i zamek strawił pożar. Restauracja zamku musiała nastąpić bardzo szybko, tj. przed rokiem 1477, gdyż po tym czasie, nie ma w dokumentach książęcych żadnych wzmianek na temat wydatków budowlanych. Wykorzystano więc okazję by ponownie podnieść wyskość murów i wież do 10 metrów oraz wznieść na szczycie ściany zachodniej gabinet prospektowy, zwany potocznie "Kurzą Nogą". W ostatniej dekadzie XV wieku zamek doczekał się kolejnej modyfikacji budowlanej - przystosowano go do ewentualnego wykorzystania broni palnej. W tym celu ponownie, znacznie podwyższono wysokość obu wież i wybito szereg otworów strzelniczych. Przed rokiem 1536 wybrukowano dziedziniec zamkowy.

W 1526 roku Mazowsze, po śmierci ostatnich książąt mazowieckich, zostało włączone do Korony. Drugi okres świetności zamku przypada na lata 1547 - 1556 kiedy to Ciechanów, wraz z całą dzielnicą wszedł w skład wdowiej odprawy królowej Bony. Przystosowanie rezydencji do potrzeb dworu królewskiego pochłonęło niebagatelną wówczas kwotę kilkuset florenów (1 floren = 3,53 g czystego złota). Wnętrza "Domu Wielkiego" otrzymały nowy, renesansowy wystrój. Zewnętrzna szata także uległa modyfikacjom - całość budynku podwyższono, od wschodniej strony ozdobiono renesansową attyką z gliniastymi kulami w zwieńczeniu, a jego dwuspadowy dach pokryto dachówką. Pierwsze piętro domu przeznaczono na cele reprezentacyjne, drugie zaś, na pomieszczenia sypialne, kaplicę zamkową p.w. św. Stanisława i skarbczyk. Wyremontowano także mury obwodowe, odnawiając krenelaż i drewniane ganki na murach. Przedbramie zachodnie otrzymało nowe pokrycie wykonane z gontów. Po wyjeździe Bony z kraju rezydencja powoli zaczęła podupadać. Kolejne lustracje z lat 1580 - 1616 wskazują na postępującą degradację sybstancji zamkowej, pomimo zabezpieczonych prawnie podatków z miasta i kilku okolicznych wsi mających wspierać jego konserwację. Ostatnim ważnym wydarzeniem (w 1646 roku) było zatrzymanie się na zamku na nocleg, Marii Ludwiki Gonzagi, zdążającej do Warszawy żony Władysława IV Wazy. Zniszczenia poczynione przez Szwedów w 1657 i 1708 roku doprowadziły zamek do ruiny, z której już się nie podniósł. Jako budowla o charakterze militarnym starcił on całkowicie swoją funkcję. W obliczu powszechnego już stosowania broni artyleryjskiej i związanej z tym taktyki obronnej, średniowieczna budowla kurtynowo-bastejowa nie miała żadnych szans na odegranie jakiejkolwiek funkcji militarnej. Pozbawiona ziemno-murowanych umocnień bastionowych musiała przejść do historii. Podejmowane pod koniec XVIII wieku przez Adama Krasińskiego próby przywrócenia dawnej świetności zamku przerwane zostały rozbiorami i w konsekwencji upadkiem państwa. Melchior Neumann, nowy zarządca pruskiej domeny opinogórskiej, w której znalazł się po rozbiorach zamek ciechanowski, chcąc zwiększyć swoje dochody pobudował w pobliskiej Opinogórze browar. Za budulec posłużyła mu w 1792 roku cegła, z rozebranych w tym celu wszystkich zabudowań wewnętrznych zamku, przedbramia i częściowo, jednego z narożników murów kurtynowych. Nie było to działanie odosobnione. W owym czasie, w zaborze pruskim przystapiono do burzenia średniowiecznych zamków w Szreńsku i Wyszogrodzie a także murów obronnych Warszawy i Płocka.

Po 1818 roku zamek, wraz z całą domeną opinogórską, trafił w ręce ordynatów Krasińskich. Nie zmieniło to jednak w znaczący sposób losów zrujnowanej budowli. Około roku 1900 dziedziniec zamkowy udostępniono lokalnej straży ogniowej w charakterze placu ćwiczeń. Zainteresowanie Krasińskich historyczną rezydencją książąt mazowieckich przypadło na lata pierwszej dekady XX wieku, kiedy to hrabia Adam Krasiński został pierwszym prezesem powstałego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. W roku 1909 Edward Krasiński przeznaczył na restaurację murów zamkowych 4000 cegieł, a społeczny komitet odbudowy zaciągnął bezprocentową pożyczkę na poczet kosztów remontu. W czasie przeprowadzonych wówczas prac wymurowano nową bramę zachodnią i uzupełniono wyłamania od strony południowo zachodniej, dokonane zapewne jeszcze przez Melchiora Neumanna. Nadmurowano ponadto koronę murów kurtynowych i zaplombowano szereg pęknięć. Zamek przeznaczono na cele rozrywkowe. Odbywały się tu organizowane przez straż ogniową festyny i zabawy ludowe. Na dziedzińcu wzniesiono przykrytą dachem estradę, a w wieżach znalazły swe miejsce kasa biletowa i szatnia.

Obie wojny światowe szczęśliwie nie wyrządziły murom zamkowym większych szkód. Po 1945 roku władza ludowa, odwołująca się w swej propagandzie do bezpiecznych ideowo czasów piastowskich, podjęła się trudu przywrócenia zamkowi choć odrobiny dawnej świetności. Pierwszym etapem prac było wykonanie w 1955 roku szeregu badań archeologiczno-architektonicznych oraz sporządzenie w latach 1953-57 dokumentacji technicznej budowli. Rok później przystąpiono do właściwych prac konserwatorskich. Szereg wykonanych wówczas działań budowlanych jest dziś poddawanych ostrej krytyce, szczególnie przez niektóre, lokalne środowiska naukowe. Zarzuty dotyczą "historyzującego" w swej formie wejścia do wieży wschodniej (pierwotnie nie posiadała ona otworu wejściowego z poziomu dziedzińca) oraz przelicowanie murów kurtynowych nową, nie odpowiadającą historycznej, cegłą. Co ciekawe, w 1962 roku, ówczesna Miejska Rada Narodowa w Ciechanowie podjęła starania w urzędzie konserwatorskim o przywrócenie zamkowi dawnego wyglądu i przede wszystkim, zabudowań wewnętrznych. Z powodu braku jakichkolwiek przekazów dokumentujących wygląd dawnego "Domu Wielkiego" proponowano odtworzenie pomieszczeń i fasady poprzez analogię do innych zachowanych zamków i przeznaczenie tak odtworzonej materii na nowoczesne sale muzealne. Sprzeciwiła się temu komisja pod przewodnictwem Stanisława Lorentza, wizytująca teren zamku we wrzesniu 1962 roku. Sprawa do dziś pozostaje kontrowersyjna. Problem utrzymania zamku w obecnej formie lub przeznaczenia go po stosownej adaptacji na cele muzealne będzie budził żywe emocje zarówno wśród zwolenników nieingerencji w strukturę zabytkową, jak i osób widzących potrzebę ożywienia tej wymarłej w zasadzie ruiny, ograniczającej się do surowych murów, dwóch wież i reliktów fundamentów zabudowań wewnętrznych. W takim stanie, średniowieczny w swej istocie zamek książąt mazowieckich w Ciechanowie pozostanie nadal rzadko odwiedzaną, stojącą na peryferiach miasta budowlą o pseudo-historycznej, wielokrotnie modyfikowanej formie.

Foto i opracowanie © 2004: Paweł Giergoń

Bibliografia: Artur K. F. Wołosz, "Ze studiów nad zamkiem książęcym w Ciechanowie", Ciechanowskie Studia Muzealne, 1988



redakcja|nota prawna
© 2003-2018 sztuka.net   Wszelkie prawa zastrzeżone.