HISTORIA SZTUKI
MARCIN ZALESKI
Paweł Giergoń    05-11-2007

Zdaniem wielu, najwybitniejszy polski weducista XIX wieku. Urodził się około 1796 roku w Krakowie i tam spędził dzieciństwo. Pochodził z niezamożnej rodziny. Jego ojciec należał do cechu szewców. W latach 1803-09 uczęszczał do Szkoły Normalnej św. Barbary w Krakowie. Wkrótce potem, zapewne z powodu braku funduszy na dalsze kształcenie znalazł zatrudnienie w warsztacie wyrabiającym ramy do obrazów. W wolnych chwilach kopiował ponoć oddane do oprawy obrazy. Być może praktykował także w pracowni jakiegoś krakowskiego malarza, choć nie ma na to jednoznacznych dowodów. W wieku osiemnastu lat (1814) opuscił rodzinne strony i udał się do Warszawy, która w owym czasie, za sprawą przychylnej polityki cara Aleksandra przeżywała krótkotrwały (do 1830 roku) rozkwit gospodarczy i ożywienie życia kulturalnego. Po trzech latach dorywczych prac, w 1817 roku Zaleski znalazł stałe zatrudnienie w dekoratorni Teatru Wielkiego. Tu, w latach 1817-22 ukształtował się jako artysta. Nauczył się malować w technice gwaszu i poznał dogłębnie zasady perspektywy. Duży wpływ na dalsze losy młodego malarza i jego zainteresowanie malarstwem sztalugowym miał francuski dekorator Teatru Wielkiego, Louis Courtin. Jednocześnie z pracą w dekoratorni, ćwiczył Zaleski opanowanie technik olejnych. Za wzór służyły mu obrazy zgromadzone w galeriach J. K. Ossolińskiego (m.in. H. Verneta) i Zamku Królewskiego (Canaletto).

W 1822 roku poślubił Katarzynę Piekutowską z Włocławka. W tym czasie zarabiał na życie kopiując obrazy wielkich mistrzów (Rembrandta, Verneta) a także malując szereg obrazów o tematyce religijnej. W 1825 Zaleski otrzymał nagrodę za wystawienie w salach Uniwersytetu obrazu przedstawiającego "Widok cmentarza przy kościele św. Barbary w Krakowie". Prawdziwy sukces przyszedł zaś w roku 1828. Na zorganizowanej wówczas wystawie publicznej artysta zaprezentował cztery obrazy (w tym "Widok wewnętrzny krużganków klasztornych" i "Wnętrze katedry św. Jana") za które otrzymał drugą nagrodę (złoty medal mniejszy) i stypendium na wyjazd zagraniczny. W tym samym roku udał się do Niemiec a następnie do Paryża. Tu studiował krótko pod bokiem dekoratora opery paryskiej, malarza Cicéri i prawdopodobnie po raz pierwszy zetknął się z wynalazkiem Louisa J. Daguerr'a. Kolejnym etapem podróży artystycznej był Rzym, gdzie Zaleski wykonał szereg pomniejszych, aczkolwiek ważnych dla jego dalszej kariery prac. M. in. wykonał dekoracje do amatorskiego teatru ambasadora rosyjskiego, ks. Gagarina. Pochlebne opinie tego ostatniego musiały wkrótce dotrzeć nad Wisłę i do Petersburga. Na stałe do Warszawy Zaleski powrócił na rok przed wybuchem powstania listopadowego. Wydarzenia tego czasu utrwalił w czterech dziełach "Cyklu Listopadowego".

W 1833 roku wykonał dekorację dla Teatru Rozmaitości a w 1836 pokazał 16 swoich płócien na wystawie w Pałacu Kazimierzowskim (dziś budynek Rektoratu UW). Były to głównie widoki Warszawy i okolic. W 1838 roku za prezentowany na wystawie obraz "Wnętrze Katedry św. Jana w czasie restauracji" otrzymał złoty medal pierwszej klasy. W latach 1838-41 podróżował po kraju i z tego okresu pochodzą dzieła pokazane na wystawie sztuk i rzemiosł w 1841 roku - "Wnętrze kościoła św. Jana po restauracji", "Kościół św. Krzyża", "Refektarz w kościele Dominikanów w Krakowie", "Zakrystia Cystersów" i "Plac w twierdzy Nowogeorgiewskiej (Modlin)". Za pierwszy z wymienionych, otrzymał malarz złoty medal św. Anny na wstędze. Sukces komercyjny pozwolił Zaleskiemu na wzniesienie przy ulicy Wareckiej w Warszawie własnej kamienicy, gdzie zamieszkał z rodziną i urządził swoją pracownię. W 1845 roku wystawił cykl obrazów prezentujących widoki Krakowa i Wilna. W 1846, poświęcił się pracy pedagogicznej i objął katedrę perspektywy i rysunku architektonicznego w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Stanowisko to piastował długo, bo aż do 1868 roku, kiedy to z powodów represji popowstaniowych szkoła zamknięto.

W latach pięćdziesiątych artysta wykonał szereg prac, wśród których warto wymienić "Widok Pałacu Kazimierzowskiego od strony Powiśla", dwa obrazy wnętrz pracowni szkolnych oraz prace przy polichromiach kościołów warszawskich (św. Jana, św. Jacka i św. Anny). Za "Wnętrze Łazienek" otrzymał w 1854 roku od carycy Marii Aleksandrowny brylantowy pierścień. Sześć lat później, także tytuł radcy kolegialnego, przyznawany ważnym osobistościom życia publicznego. Poziom prac artysty pozostawał niezmiennie na wysokim poziomie, choć w latach sześćdziesiątych da się zauważyć w twórczości Zaleskiego poszukiwanie nowych rozwiązań natury świetlno-kolorystycznej. Z 1867 roku pochodzi utrzymany w odmiennej od dotychczasowych konwencji obraz "Krakowskie Przedmieście wieczorem" a z 1872 roku "Rynek Starego Miasta". Ten ostatni uznawany jest powszechnie za jeden z najpiekniejszych w dorobku artysty. Marcin Zaleski zmarł 16 września 1877 roku i pochowany został na Powązkach.

W świadomości społecznej Zaleski pozostaje malarzem słabo znanym i niedocenianym. Był przede wszystkim, podobnie jak Canaletto, malarzem architektury. Malował widoki i zabytki Warszawy, Krakowa, Wilna i innych miast polskich. W odróżnieniu od Canaletta, interesowały go także wnętrza, czego najlepszym przykładem są unikalne dziś przedstawienia Katedry św. Jana przed, w trakcie i po przebudowie Adama Idźkowskiego z przełomu lat 30. i 40. XIX wieku. To właśnie dzieki jego obrazom możemy dziś choć we fragmencie zobaczyć jak wnętrza te wyglądały w przeddzień wprowadzenia do powszechnego użytku dagerotypu i fotografii. Przed 1841 rokiem, na polecenie Mikołaja I, wykonał widoki twierdz, m.in. Modlina, Brześcia Litewskiego, Zamościa i Cytadeli Warszawskiej. Zaleski był świadkiem wielu ważnych wydarzeń w dziejach XIX-wiecznej Warszawy - powstania 1830 roku (namalował wtedy cztery obrazy), wspomnianej już przebudowy najważniejszej świątyni w Warszawie, a także rozbiórki kościoła Bernardynek, stojącego pomiędzy Zamkiem i kościołem św. Anny. Nie posiadamy zdjęć z tamtych czasów. Pozostają nam wyłącznie obrazy Marcina Zaleskiego. Był autorem fresków kamienic stojących w sąsiedztwie Zamku, w kaplicy Literackiej w Katedrze i kościele św. Jacka (Dominikanów). W 1848 roku kierował całością prac konserwatorskich w kościele św. Anny. Do dziś zachowało się wiele prac Zaleskiego. Największą ich kolekcję posiada Muzeum Narodowe w Warszawie i Muzeum Historyczne m. st. Warszawy.


redakcja|nota prawna
© 2003-2018 sztuka.net   Wszelkie prawa zastrzeżone.