ARCHITEKTURA
CZERWIŃSK - KOŚCIÓŁ P.W. ZWIASTOWANIA NMP
Paweł Giergoń    24-05-2008

Najcenniejszy dziś zabytek sztuki romańskiej na Mazowszu to dzieło będące w rzeczywistości efektem wielu przekształceń z epoki gotyku, baroku i przede wszystkim poważnych ingerencji budowlano-architektonicznych z początku wieku XX.

Najstarszy zachowany dokument dotyczący kościoła pochodzi z 1155 roku. Jest to bulla protekcyjna papieża Hadriana IV, przesłana przeorowi Gwidonowi oraz kanonikom regularnym kościola Marii Panny w Czerwińsku. Dokładna data erygowania świątyni nie jest znana, co pozwala niektórym badaczom na wysuwanie śmiałych hipotez. Ponieważ nie miejsce tu na dociekanie, czy kościół powstał jeszcze za panowania Bolesława Krzywoustego i rządów (1129-56) biskupa płockiego Aleksandra z Malonne, czy też znacznie później, przyjmijmy za bezpieczną datę drugą ćwierć wieku XII. Budowla to była imponująca. Trójnawowa, beztranseptowa bazylika wzniesiona z granitu na skarpie wiślanej, ozdobiona została dwiema czworobocznymi, strzelistymi wieżami w masywie zachodnim, co w owych czasach musiało robić spore wrażenie na wiernych i przejezdnych. Wnętrze wydłużonej nawy głównej przykryte zostało spadzistym dachem bez stropu belkowego, opartym tylko na drewnianej więźbie dachowej. Powiększało to znacznie perspektywę wnętrza i wrażenia wiernych, szczególnie wieczorową porą, gdy imponujący kościół rozświetlały światła świec. Od wschodu świątynia zamknięta była trzema apsydami. W zakończeniu naw bocznych istniały płytkie, wydzielone od prezbiterium kaplice. Nawa główna łączyła się z bocznymi poprzez szerokie, półkoliste arkady wykonane z granitowych klińców, wsparte na przemian na granitowych kolumnach i filarach. Przestrzeń międzywieżowa w masywie zachodnim wypełniona została od wewnątrz emporą, na którą wejście znajdowało się z poziomu klatki schodowej w wieży południowej. Pięciokondygnacjowe wieże zachodnie przeprute zostały biforialnymi przeźroczami okiennymi na poziomie trzecim, czwartym i piątym. Oprócz portalu zachodniego, do kościoła wiodły jeszcze dwa wejścia boczne - od południa i północy. Za wzór dla architektonicznych rozwiązań kościoła czerwińskiego podaje się zgodnie XI- i XII-wieczne przykłady sakralnych budowli francuskich i saskich.

Pierwsza poważna przebudowa świątyni czerwińskiej związana jest z pożarem z 1328 roku, który strawił ponoć trzecią cześć kościoła. Ówcześnie przeprowadzona przebudowa wnętrza, przyniosła m.in. wydłużenie prezbiterium ku zachodowi. Dwie ceglane ściany poprowadzono do wnętrza nawy, likwidując w ten sposób pierwszą parę międzynawowych filarów romańskich. W początku XV wieku dokonano w szerokim zakresie gotycyzacji wnętrza, a przeprowadzone wówczas zmiany we wschodniej części kościoła posiadają dobrą dokumentację źródłową w postaci pięciu przywilejów odpustowych, udzielonych świątyni w latach 1398-1415. Za rządów opata Rafała (1497-1502) przebudowano partię międzywieżową fasady zachodniej. Ostatnim etapem gruntownej przebudowy kościoła czerwińskiego była jego barokizacja, dokonana przez opata Mikołaja Szyszkowskiego (1622-34). Prowadzone wówczas prace architektoniczne zakończono już w 1633 roku, o czym świadczy dziś wmurowana z tej okazji, marmurowa tablica z obszernym napisem łacińskim, choć data ponownej konsekracji w 1651 roku wskazuje na dalsze prace prowadzone po roku 1633. Przy budowie nowego chóru muzycznego zamurowano i częściowo zniszczono bezcenny, romański portal zachodni, a przed wejściem, na osi kościoła, dobudowano nową kruchtę. Romańskie kolumny i filary międzynawowe obmurowano cegłą i otynkowano. Wygląd fasady zachodniej po przebudowie przekazuje miedzioryt z 1672 roku.

Wiek XVIII przyniósł nieliczne i bieżące remonty kościoła, co związane było bez wątpienia z kruchą sytuacją finansową czerwińskich kanoników regularnych. Gruntowniejszych napraw dokonano dopiero za opata Jana Żdżarskiego (1768-75) i z tego też czasu pochodzą, dobudowane do fasady zachodniej, monumentalne skarpy opinające portal główny kościoła.

W 1819 roku zgromadzenie kanoników regularnych w Czerwińsku uległo kasacie. Kościół klasztorny zmieniono na parafialny, pod zarządem świeckich proboszczów. Opis z 1820 roku wzmiankuje jeszcze o "zupełnie dobrym stanie" budowli. W 1851 roku, Kazimierz Stronczyński notował: "Wewnątrz gmach ten w dobrym jest stanie. Sklepienie nawet ma nienaruszone, co tem bardziej zastanawia, że to z powodu popsucia dachu, mocnemu podlega zaciekowi. Zewnątrz dachy głównie potrzebują naprawy, a północna wieża nawet przestawienia, bo ma jedną ścianę prawie w całej swej wysokości pękniętą." Namalowane jednocześnie trzy akwarele Adama Lerue wiernie oddają ówczesny wygląd kościoła, z północną wieżą pozbawioną dachu. Z romańskich przeźroczy wieżowych, tylko jedna para zachowała kształt pierwotny. Inne, zmienione zostały w trakcie wcześniejszych modernizacji bryły świątyni. Prace nad restauracją wież podjęto w latach 70. XIX wieku, nadbudowując je cegłą i przykrywając nowymi dachami namiotowymi, krytymi czerwoną dachówką.

Wiek XX przyniósł kościołowi czerwińskiemu kolejne zmiany. W 1902 roku dokonano gruntownego remontu wież, usuwając cegły z romańskich przeźroczy i uzupełniając je kamiennymi kolumienkami. W 1906 roku przystąpiono do odnawiania fasady zachodniej kościoła, które to prace przyniosły gruntowne przemurowanie późnogotyckiego szczytu i wymianę detali architektonicznych. Dwa lata później, z inicjatywy ks. Eugeniusza Gruberskiego i wydatnej pomocy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, przystąpiono do generalnej restauracji kościoła. Kierownikiem budowy mianowano architekta Stefana Szyllera, autora wcześniejszej o kilka lat przebudowy katedry w Płocku. W 1909 roku Szyller odsłonił w kruchcie szczątki romańskiego portalu głównego, który następnie zrekonstruował w latach 1910-13, podwyższając jednocześnie barokowy chór muzyczny. Jednocześnie odsłonięto zamurowane dwie arkady romańskie w przyportalowych ścianach wież, tworzące półkoliście zamknięte wnęki z kamiennymi ławami. W 1910 roku wymurowano także sklepienie przedsionka. Ponadto w nawie kościoła ujawniono romańskie kolumny i filary kamienne, obmurowane cegłą w pierwszej połowie XVII wieku. W okresie międzywojennym, na strychu kościoła odkryto szczątki romańskiej polichromii.

Po II wojnie światowej, w trakcie prowadzonych od 1951 roku prac restauratorskich w Czerwińsku, przystapiono do konserwacji malowideł ściennych w apsydzie głównej kościoła. Z ramienia PKZ w Warszawie, pracami kierował Karol Dąbrowski. Prowadząc dodatkowe badania, zespół ten odsłonił romański cykl freskowy na wschodniej ścianie kaplicy południowej. W latach 1953-55 przeprowadzono w kościele wstępne badania architektoniczne. W nawie południowej odłonięto fragmenty romańskich filarów i kolumn podtrzymujących arkady międzynawowe.

Portal
W trakcie prac restauratorskich w 1909 roku i po rozbiórce barokowego sklepienia przedsionka w 1910 roku, Stefan Szyller odsłonił górną część pierwotnego romańskiego portalu. Wówczas także przeprowadzona została wadliwa restauracja i częściowa rekonstrukcja archiwolt. W 1913 roku w trakcie reperacji posadzki odnaleziono kolejne elementy portalu - fragmenty romańskiego tympanonu. Jest to chyba najcenniejszy dziś zabytek kościoła czerwińskiego. Bogactwo rzeźbiarskich form portalu kontrastuje znacznie z resztą ówczesnego wystroju kościoła. W lapidarium zachowane i eksponowane są pojedyńcze elementy rzeźbiarskie - fragment spiralnie skręconego trzonu kolumny i półkolumny, mocno zniszczona głowica o dekoracji roślinnej, fragmenty tympanonu i nadproża oraz dwa fragmenty węgarów. O jakości wykonania grupy rzeźbiarskiej portalu świadczą dziś w lapidarium dwie ocalałe figurki apostołów wmontowane w fragment nadproża. Mimo szczątkowego zachowania, portal czerwiński należy do najcenniejszych zabytków romańskich w Polsce i jest jedynym przykładem monumentalnej konstrukcji o perspektywicznie potraktowanych uskokach ościeży z tak bogatym programem ikonograficznym. Badacze nie są dziś zgodni co do autorstwa portalu. Zygmunt Świechowski wskazuje na lombardzki rodowód elementów dekoracyjnych kapiteli i archiwolty, zaś Teresa Mroczko szuka twórców grupy rzeźbiarskiej tympanonu w środowisku mistrza Wiligelma z Modeny. Nie zmienia to jednak faktu, że mamy tu do czynienia z dziełem wybitnym i na ziemiach polskich wyjątkowym.

Drzwi południowe
Pozostałości starych okuć romańskich, zdobiących pierwotnie drzwi portalu głównego, odnaleźć można na przechowywanych dziś w dziwnych warunkach, w korytarzu budynku klasztornego, drzwiach do portalu południowego. Zabytek to tym cenniejszy, że prawdopodobnie najstarszy w Polsce. Da się zauważyć, że okucia drzwiowe, składające się z trzech zespołów ornamentalnych, rozmieszczone były pierwotnie na znacznie większej powierzchni niż obecna. Do 1939 roku drzwi te posiadały jeszcze unikalną w skali Europy, odlaną w brązie antabę w formie głowy lwa. Z rozwartej paszczy bestii wystawała maleńka głowa człowieka, stanowiąc personifikację grzechu i poprzez aluzję przestrzegając u wrót świątyni przed utratą wiecznego zbawienia. Antaba została zrabowana w czasie okupacji hitlerowskiej przez Dagoberta Freya.Strata to tym większa, że kolatka czerwińska należała do wąskiej grupy dziewięciu tego typu obiektów w Europie.

Freski
W kaplicy południowej znajdują się dwa, unikalne zespoły romańskich malowideł ściennych oraz fragmenty pochodzące z epoki gotyku, renesansu i baroku. W trakcie przeprowadzanych w latach 1951-54 prac badawczych na terenie kościoła odkryto fragmenty monumentalnej dekoracji malarskiej zdobiącej ścianę tęczową, ponad apsydą prezbiterialną. Drobne szczątki malowidła, ocalałe na obecnym strychu kościoła, ponad poziomem barokowego sklepienia, zdjęte zostały z wschodniego szczytu nawy głównej w 1954 roku i przeniesione na południową ścianę kaplicy południowej. Ocalałe fragmenty pozwalają określić temat malowidła jako rozbudowaną wersję Sądu Ostatecznego. Zdaniem badaczy, czerwiński fresk można zaliczyć do późnoromańskiej redakcji tego tematu i datować go na pierwszą połowę wieku XIII. Z tego samego czasu pochodzą także freski romańskie zdobiące ścianę wschodnią kaplicy południowej. Odsłonięte w tym samym czasie przez prof. Karola Dąbrowskiego z Warszawy, mają jednak zupełnie inny wymiar formalny. Malowidła te mają charakter podkolorowanego rysunku, z silnie zaznaczonym czarnym konturem. Nie zachowała się całość kompozycji, lecz da się odczytać większe jej fragmenty: Stworzenie roślin, Stworzenie gwiazd, Stworzenie zwierząt, Stwórca, Bóg Ojciec w raju, Grzech pierworodny, Wygnanie z raju, Bóg Ojciec, Historia Noego, Ofiarowanie Izaaka, Dzieje śś. Piotra i Pawła. Według Zygmunta Świechowskiego, malowidła te należy przypisać lokalnemu artyście czerwińskiemu, być może skryptorowi klasztornemu. Przy odsłanianiu fresków romańskich, Hanna Grzesik odkryła malowidło gotyckie wykonane w technice freskowo-temperowej, przedstawiające grupę figuralną określaną jako pieta. Datowane na rok 1425 malowidło przeniesiono pod bacznym okiem prof. Konstantego Tiunina na ścianę północną. Freski renesansowe zachowały się wyłącznie w nikłych fragmentach przy oknach kaplicy południowej. Malowane ornamenty arabeskowe w układzie kandelabrowym, datowane są na drugą ćwierć wieku XVI. Półkolista ściana północna kaplicy ozdobiona jest malowidłami z XVII wieku, przedstawiającymi Mękę Pańską. Pięć kwater z obrazami przedstawia: Chrystusa w Ogrójcu, Biczowanie Chrystusa, Koronowanie cierniem, Upadek pod krzyżem i Ukrzyżowanie.

Ołtarz główny
Fundacji opata Mikołaja Szyszkowskiego, wykonany został z drewna w warsztacie krakowskim około 1630 roku i sprowadzony Wisłą do Czerwińska. Ustawiony na tle apsydy romańskiej reprezentuje typ architektoniczny, trzyprzęsłowy o podziale kolumnami korynckimi, z dekoracją małżowinowo-chrząstkową i główkami aniołków. mensa ołtarzowa w kształcie skrzyni wymurowana została z cegieł. W zwieńczeniu znajduje się rzeźba Chrystusa Zbawiciela, po bokach figury śś. Piotra i Pawła, na uszakach przedstawienia śś. Michała i Gabriela, pary diakonów siedzących i stojących oraz w niszach figury śś. Augustyna i Mikołaja. W podstawie ołtarza znajduje się obraz Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, malowany na płótnie przed 1633 rokiem. W środku ołtarza znajduje się obraz Matki Boskiej Czerwińskiej, malowany na płótnie przyklejonym do deski przez Łukasza z Łowicza w 1612 roku. Ozdobiony bogato złoconą sukienką z 1688 roku, jest powiększoną znacznie repliką rzymskiego obrazu z bazyliki Santa Maria Maggiore.

Ambona
Przymocowana do pierwszego filara nawy głównej, nie jest jednolita stylowo i została zestawiona z kilku dzieł pochodzących z różnych epok. Konsola, dwie rozety balustrady i figurki kosza są późnorenesansowe i pochodzą z około 1600 roku. Baldachim pochodzi już z innej ambony. Do kosza przymocowano pięć, rzeźbionych w drewnie figurek alegorycznych, pochodzących z wieku XVIII.

Foto i opracowanie © 2004: Paweł Giergoń

Bibliografia: Teresa Mroczko. Czerwińsk romański. WAiF, 1972.



redakcja|nota prawna
© 2003-2017 sztuka.net   Wszelkie prawa zastrzeżone.